सुन्दरकाण्ड द्विषष्टितमः

॥ दधिमुखखिलीकारः ॥

तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनुमान्वानरर्षभः ।

अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ १ ॥

अहमावारयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः ।

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोङ्गदः ॥ २ ॥

प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ।

अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ॥ ३ ॥

अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ।

अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः ॥ ४ ॥

साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ।

पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ॥ ५ ॥

जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेगा इव द्रुतम् ।

ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ॥ ६ ॥

अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ।

पपुः सर्वे मधु तदा रसवत्फलमाददुः ॥ ७ ॥

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान्समागतान् ।

ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान्मधुवने तदा ॥ ८ ॥

मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते ।

पिबन्ति सहिताः सर्वे निघ्नन्ति स्म तथापरे ॥ ९ ॥

केचित्पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।

मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ १० ॥

अपरे वृक्षमूले तु शाखां गृह्य व्यवस्थिताः ।

अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ ११ ॥

उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।

क्षिपन्ति च तदान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे ॥ १२ ॥

केचित् क्ष्वेलां प्रकुर्वन्ति केचित्कूजन्ति हृष्टवत् ।

हरयो मधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले ॥ १३ ॥

कृत्वा केचिद्धसन्त्यन्ये केचित्कुर्वन्ति चेतरत् ।

कृत्वा केचिद्वदन्त्यन्ये केचिद्बुध्यन्ति चेतरत् ॥ १४ ॥

येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।

तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ १५ ॥

जानुभिस्तु प्रकृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः ।

अब्रुवन्परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ १६ ॥

हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।

वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ १७ ॥

ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।

हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान्हरीन् ॥ १८ ॥

इहागच्छत गच्छामो वानरान्बलदर्पितान् ।

बलेन वारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ १९ ॥

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।

पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहसा ययुः ॥ २० ॥

मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य तरसा तरुम् ।

समभ्यधावद्वेगेन ते च सर्वे प्लवङ्गमाः ॥ २१ ॥

ते शिलाः पादपांश्चापि पर्वतांश्चापि वानराः ।

गृहीत्वाऽभ्यगमन्क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ २२ ॥

ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।

त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ २३ ॥

वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान्बलदर्पितान् ।

अभ्यक्रामंस्ततो वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ २४ ॥

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः ।

अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥ २५ ॥

तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।

आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोङ्गदः ॥ २६ ॥

मदान्धश्च न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः ।

अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ २७ ॥

स भग्नबाहूरुभुजो विह्वलः शोणितोक्षितः ।

मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ २८ ॥

स समाश्वस्य सहसा सङ्क्रुद्धो राजमातुलः ।

वानरान्वारयामास दण्डेन मधुमोहितान् ॥ २९ ॥

स कथञ्चिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।

उवाचैकान्तमाश्रित्य भृत्यान्स्वान्समुपागतान् ॥ ३० ॥

एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।

सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ ३१ ॥

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिवे ।

अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ ३२ ॥

इष्टं मधुवनं ह्येतत्सुग्रीवस्य महात्मनः ।

पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ ३३ ॥

स वानरानिमान्सर्वान्मधुलुब्धान्गतायुषः ।

घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ ३४ ॥

वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।

अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥ ३५ ॥

एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः ।

जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥ ३६ ॥

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।

सहस्रांशुसुतो धीमान्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ३७ ॥

रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।

समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ ३८ ॥

सन्निपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः ।

हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ ३९ ॥

स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।

सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ४० ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः ॥ ६२ ॥

valmiki ramayan sundarakand adhyay 62