सुन्दरकाण्ड अष्टपञ्चाशः

॥ हनूमद्वृत्तानुकथनम् ॥

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।

हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ १ ॥

तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।

जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥ २ ॥

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ।

तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥ ३ ॥

तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ।

श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ ४ ॥

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।

रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः ॥ ५ ॥

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।

प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ६ ॥

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खमाप्लुतः ।

उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ ७ ॥

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।

काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ ८ ॥

स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ।

उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ॥ ९ ॥

कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ।

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ॥ १० ॥

शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा ।

व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ॥ ११ ॥

पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव ।

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ॥ १२ ॥

मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ।

पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ॥ १३ ॥

छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ।

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ॥ १४ ॥

चिच्छेद भगवान्पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः ।

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ॥ १५ ॥

मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे ।

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम ॥ १६ ॥

रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ।

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः ॥ १७ ॥

कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम ।

तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥ १८ ॥

स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता ।

शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ ॥ १९ ॥

उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः ।

ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि ॥ २० ॥

ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ।

समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ॥ २१ ॥

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम ।

अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥ २२ ॥

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।

विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयन् ॥ २३ ॥

रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः ॥ २४ ॥

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ २५ ॥

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती ।

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ॥ २६ ॥

आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ।

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ॥ २७ ॥

अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ।

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः ॥ २८ ॥

ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ।

मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया ॥ २९ ॥

तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ।

तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ ३० ॥

अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।

अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ॥ ३१ ॥

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।

समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ३२ ॥

सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ।

ततोऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः ॥ ३३ ॥

ततोन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ।

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किञ्चन ॥ ३४ ॥

सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।

न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः ॥ ३५ ॥

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गगने मम ।

ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥ ३६ ॥

अधोभागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया ।

ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ॥ ३७ ॥

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।

अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ ३८ ॥

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।

भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ ३९ ॥

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।

आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ ४० ॥

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे ।

न च मां साधु बुबुधे मम वा निकृतं कृतम् ॥ ४१ ॥

ततोऽहं विपुलं रूपं सङ्क्षिप्य निमिषान्तरात् ।

तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ॥ ४२ ॥

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।

मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती ॥ ४३ ॥

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह ।

राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ॥ ४४ ॥

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।

गत्वा चाहं महाध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ॥ ४५ ॥

दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ।

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम् ॥ ४६ ॥

प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा ॥ ४७ ॥

अट्‍टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः ।

जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम् ॥ ४८ ॥

सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम् ।

प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाहं तयोदितः ॥ ४९ ॥

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते ।

यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः ॥ ५० ॥

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम् ।

रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ ५१ ॥

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।

शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ ५२ ॥

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।

काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ ५३ ॥

सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ।

अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान् ॥ ५४ ॥

तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम् ।

अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम् ॥ ५५ ॥

श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ।

तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ॥ ५६ ॥

शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम् ।

राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ॥ ५७ ॥

मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव ।

सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्महुः ॥ ५८ ॥

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।

भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ५९ ॥

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।

कथं‍चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया ॥ ६० ॥

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ।

तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ ६१ ॥

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।

शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ ६२ ॥

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रतिसंहरन् ।

अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ ६३ ॥

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।

तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत्स्थिता ॥ ६४ ॥

तद्दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोमहाबलम् ।

सङ्कुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ६५ ॥

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः ।

त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ॥ ६६ ॥

तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।

अवाक्छिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ॥ ६७ ॥

यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते ।

द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ ६८ ॥

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।

उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ ६९ ॥

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।

इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ॥ ७० ॥

अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ।

किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ ॥ ७१ ॥

अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ।

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे ॥ ७२ ॥

यज्ञीयः सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः ।

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ॥ ७३ ॥

जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ।

विवर्त्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ॥ ७४ ॥

मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ।

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥ ७५ ॥

वरा मन्दोदरीनाम तया स प्रतिषेधितः ।

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ॥ ७६ ॥

सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम ।

[* मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी । *]

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ॥ ७७ ॥

सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ।

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ॥ ७८ ॥

प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ।

याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ॥ ७९ ॥

सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ।

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ॥ ८० ॥

गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ।

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ॥ ८१ ॥

रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत् ।

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ॥ ८२ ॥

परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ।

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ॥ ८३ ॥

विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ।

तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत् ॥ ८४ ॥

आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति ।

जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च ॥ ८५ ॥

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।

रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च ॥ ८६ ॥

अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम् ।

अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ ८७ ॥

यस्या ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।

सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ८८ ॥

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ॥ ८९ ॥

अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः ।

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ॥ ९० ॥

चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ।

सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ॥ ९१ ॥

इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ।

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ॥ ९२ ॥

प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ।

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव ॥ ९३ ॥

का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ।

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रवं वचः ॥ ९४ ॥

देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।

सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥ ९५ ॥

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम् ।

भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ९६ ॥

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान्दाशरथिः स्वयम् ।

अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥ ९७ ॥

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।

रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ ९८ ॥

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।

आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥ ९९ ॥

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।

राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ १०० ॥

अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः ।

मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहु मन्यते ॥ १०१ ॥

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम् ।

प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेश ह ॥ १०२ ॥

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।

प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥ १०३ ॥

उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया । [उत्तरं]

हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ १०४ ॥

यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।

सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥ १०५ ॥

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।

न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ १०६ ॥

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।

उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ १०७ ॥

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः ।

युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥ १०८ ॥

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।

प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ १०९ ॥

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन्समागम्य ततस्ततः ।

ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ ११० ॥

राजन्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।

वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ १११ ॥

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।

वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥ ११२ ॥

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।

राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥ ११३ ॥

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।

मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ११४ ॥

तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः ।

निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ ११५ ॥

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ।

तत्रस्थान्राक्षसान्हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ॥ ११६ ॥

ललामभूतो लङ्कायाः स च विध्वंसितो मया ।

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ ११७ ॥

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः ।

तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् ॥ ११८ ॥

परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ।

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान्महाबलान् ॥ ११९ ॥

पदातिबलसम्पन्नान्प्रेषयामास रावणः ।

परिघेणैव तान्सर्वान्नयामि यमसादनम् ॥ १२० ॥

मन्त्रिपुत्रान्हतान् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।

पञ्च सेनाग्रगान् शूरान्प्रेषयामास रावणः ॥ १२१ ॥

तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ।

ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ॥ १२२ ॥

बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास रावणः ।

तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ॥ १२३ ॥

सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।

चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ १२४ ॥

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।

तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ॥ १२५ ॥

व्यादिदेश सुसङ्क्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ।

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ॥ १२६ ॥

नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ।

महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ॥ १२७ ॥

प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः ।

सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम् ॥ १२८ ॥ [स्वबलं]

ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्चातिवेगितः ।

रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ १२९ ॥

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।

दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ १३० ॥

पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम् ।

तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥ १३१ ॥

अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।

मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ १३२ ॥

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।

सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥ १३३ ॥

सुग्रीवश्च महातेजाः स त्वां कुशलमब्रवीत् ।

धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च ॥ १३४ ॥

वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।

राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ १३५ ॥

तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता ।

तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया ॥ १३६ ॥

मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति ।

तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ १३७ ॥

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।

चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ १३८ ॥

तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन सम्युगे ।

वानराणां महाराजः कृतः स प्लवतां प्रभुः ॥ १३९ ॥

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।

तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ १४० ॥

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च ।

यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ १४१ ॥

वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा ।

देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ १४२ ॥

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।

मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ १४३ ॥

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ।

मत्र्पभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥ १४४ ॥

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।

तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात् ॥ १४५ ॥

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः ।

राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया ॥ १४६ ॥

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।

दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥ १४७ ॥

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम ।

विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीह शास्त्रतः ॥ १४८ ॥

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः सन्दिदेश तान् ।

राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ १४९ ॥

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।

वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः ॥ १५० ॥

राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।

तदादह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ १५१ ॥

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ॥ १५२ ॥

अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः ।

ततोऽहं सुमहद्रूपं सङ्क्षिप्य पुनरात्मनः ॥ १५३ ॥

विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ।

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ॥ १५४ ॥

ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ।

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्‍टगोपुराम् ॥ १५५ ॥

दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ।

ततो मे ह्यभवन्त्रासो लङ्कां दग्धां समीक्ष्य तु ॥ १५६ ॥

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।

लङ्कायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ १५७ ॥

दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ।

रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम् ॥ १५८ ॥

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः ।

अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ॥ १५९ ॥

जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ।

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ॥ १६० ॥

अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षिता ।

दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः ॥ १६१ ॥

हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः ।

तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ॥ १६२ ॥

ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः ।

पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः ॥ १६३ ॥

ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः ।

प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया ॥ १६४ ॥

ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम् ।

पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥ १६५ ॥

राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा ।

सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ १६६ ॥

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।

अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥ १६७ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः ॥ ५८ ॥

valmiki ramayan sundarakand adhyay 58