बालकाण्ड अष्टादशः

॥ श्रीरामाद्यवतारः ॥

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः ।

प्रतिगृह्य सुरा भागान् प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ १ ॥

समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः ।

प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ २ ॥

यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः ।

मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुङ्गवम् ॥ ३ ॥

श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वपुराणि पुरात्ततः ।

बलानि राज्ञां शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे ॥ ४ ॥

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथस्तदा ।

प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ ५ ॥

शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः ।

अन्वीयमानो राज्ञाऽथ सानुयात्रेण धीमता ॥ ६ ॥

एवं विसृज्य तान्सर्वान्राजा सम्पूर्णमानसः ।

उवास सुखितस्तत्र पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन् ॥ ७ ॥

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययुः ।

ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ ॥ ८ ॥

नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।

ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह ॥ ९ ॥

प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम् ।

कौसल्याऽजनयद्रामं दिव्यलक्षणसम्युतम् ॥ १० ॥

विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम् ।

[* लोहिताक्षं महाबाहुं रक्तोष्ठं दुन्दुभिस्वनम् । *]

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामित तेजसा ॥ ११ ॥

यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ।

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ॥ १२ ॥

साक्षाद्विष्णोश्चतुर्थभागः सर्वैः समुदितो गुणैः ।

अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ ॥ १३ ॥

सर्वास्त्रकुशलौ वीरौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ।

पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधीः ॥ १४ ॥

सार्पे जातौ च सौमित्री कुलीरेऽभ्युदिते रवौ ।

राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ॥ १५ ॥

गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ।

जगुः कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ १६ ॥

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।

उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ॥ १७ ॥

रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसङ्कुलाः ।

गायनैश्च विराविण्यो वादकैश्च तथाइः ॥ १८ ॥

[* विरेजुर्विपुलास्तत्र सर्व रत्न समन्विताः । *]

प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम् ।

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गोधनानि सहस्रशः ॥ १९ ॥

अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाऽकरोत् ।

ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥ २० ॥

सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा ।

वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ॥ २१ ॥

ब्राह्मणान्भोजयामास पौरजानपदानपि ।

अददद्ब्राह्मणानां च रत्नौघममितं बहु ॥ २२ ॥

तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ।

तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ॥ २३ ॥

बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः ।

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ॥ २४ ॥

सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।

तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ २५ ॥

इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ।

गजस्कन्धेऽश्वपृष्टे च रथचर्यासु संमतः ॥ २६ ॥

धनुर्वेदे च निरतः पितृशुश्रूषणे रतः ।

बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ २७ ॥

रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।

सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥ २८ ॥

लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहिःप्राण इवापरः ।

न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः ॥ २९ ॥

मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ।

यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः ॥ ३० ॥

तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ।

भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः ॥ ३१ ॥

प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ।

स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः ॥ ३२ ॥

बभूव परमप्रीतो वेदैरिव पितामहः ।

ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ ३३ ॥

ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ।

तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ॥ ३४ ॥

पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा ।

ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रताः ॥ ३५ ॥

पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिताः ।

अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति ॥ ३६ ॥

चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ।

तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः ॥ ३७ ॥

अभ्यागच्छन्महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह ॥ ३८ ॥

शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ।

तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः ॥ ३९ ॥

सम्भ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ।

ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा ॥ ४० ॥

प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायैक्ष्वाकवे तदा ।

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः ॥ ४१ ॥

प्रत्युज्जगाम तं हृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ।

तं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् ॥ ४२ ॥

प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यं समुपाहरत् ।

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ४३ ॥

कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ।

पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ॥ ४४ ॥

कुशलं कौशिको राज्ञः पर्यपृच्छत्सुधार्मिकः ।

अपि ते सन्नताः सर्वे सामन्ता रिपवो जिताः ॥ ४५ ॥

दैवं च मानुषं चापि कर्म ते साध्वनुष्ठितम् ।

वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गवः ॥ ४६ ॥

ऋषींश्चान्यान्यथान्यायं महाभागानुवाच ह ।

ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् ॥ ४७ ॥

विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्हतः ।

अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ।

यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ॥ ४९ ॥

यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य वै ।

प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये ॥ ५० ॥

तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ।

कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः ॥ ५१ ॥

पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धार्मिक ।

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ ५२ ॥

[* यस्माद्विप्रेन्द्रमद्राक्षं सुप्रभाता निशा मम । *]

पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः ।

ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ॥ ५३ ॥

तदद्भुतमिदं ब्रह्मन् पवित्रं परमं मम ।

शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात्प्रभो ॥ ५४ ॥

ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ।

इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये ॥ ५५ ॥

कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक ।

कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ॥ ५६ ॥

मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज ।

तवागमनजः कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो मम ॥ ५७ ॥

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं

श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।

प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः

परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥ ५८ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे अष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥

valmiki ramayan balkand adhyay 18