अरण्यकाण्ड पञ्चविंशः

॥ खरसैन्यावमर्दः ॥

अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् ।

ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः ॥ १ ॥

तं दृष्ट्वा सशरं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम् ।

रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत् ॥ २ ॥

स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान् समचोदयत् ।

यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन् स्थितो धनुः ॥ ३ ॥

तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः ।

नर्दमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥ ४ ॥

स तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः ।

बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥ ५ ॥

ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम् ।

अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ॥ ६ ॥

ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः ।

रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥ ७ ॥

मुद्गरैः पट्‍टिशैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।

राक्षसाः समरे रामं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥ ८ ॥

ते बलाहकसङ्काशा महानादा महौजसः ।

अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रथैर्वाजिभिरेव च ॥ ९ ॥

गजैः पर्वतकूटाभै रामं युद्धे जिघांसवः ।

ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन्रक्षसां गणाः ॥ १० ॥

शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणाः बलाहकाः ।

स तैः परिवृतो घोरै राघवो रक्षसां गणैः ॥ ११ ॥

[* तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः । *]

तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः ।

प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः ॥ १२ ॥

स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे ।

रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः ॥ १३ ॥

स विद्धः क्षतजैर्दिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।

बभूव रामः सन्ध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः ॥ १४ ॥

विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।

एकं सहस्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥ १५ ॥

ततो रामः सुसङ्क्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः ।

ससर्ज विशिखान्बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १६ ॥

दुरवारान् दुर्विषहान् कालदण्डोपमान्रणे ।

मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्रानजिह्मगान् ॥ १७ ॥

ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ।

आददू रक्षसां प्राणान् पाशाः कालकृता इव ॥ १८ ॥

भित्त्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः ।

अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः ॥ १९ ॥

असङ्ख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् ।

विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षः प्राणापहारिणः ॥ २० ॥

[* ते रथो साङ्गदान् बाहून् सहस्ताभरणान् भुजान् । *]

धनूंषि च ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च ।

बहून् सहस्ताभरणान् ऊरून् करिकरोपमान् ॥ २१ ॥

चिच्छेद रामः समरे शतशोऽथ सहस्रशः ।

हयान् काञ्चनसन्नाहान् रथयुक्तान् ससारथीन् ॥ २२ ॥

गजांश्च सगजारोहान् सहयान् सादिनस्तथा ।

पदातीन् समरे हत्वा ह्यनयद्यमसादनम् ॥ २३ ॥

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।

भीमवार्तस्वरं चक्रुर्भिद्यमाना निशाचराः ॥ २४ ॥

तत्सैन्यं निशितैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः ।

रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना ॥ २५ ॥

केचिद्भीमबलाः शूराः शूलान् खड्गान् परश्वधान् ।

रामस्याभिमुखं गत्वा चिक्षिपुः परमायुधान् ॥ २६ ॥

तानि बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य राघवः ।

जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ॥ २७ ॥

ते छिन्नशिरसः पेतुश्छिन्नवर्मशरासनाः ।

सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा ॥ २८ ॥

अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णाश्च निशाचराः ।

खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥ २९ ॥

तान् सर्वान् पुनरादाय समाश्वास्य च दूषणः ।

अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रमिवान्तकः ॥ ३० ॥

निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः ।

राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ३१ ॥

शूलमुद्गरहस्ताश्च चापहस्ता महाबलाः ।

सृजन्तः शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि सम्युगे ॥ ३२ ॥

द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तः शिलावर्षाणि राक्षसाः ।

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ३३ ॥

रामस्य च महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् ।

ते समन्तादभिक्रुद्धा राघवं पुनरभ्ययुः ॥ ३४ ॥

तैश्च सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशश्च समावृताः ।

राक्षसैरुद्यतप्रासैः शरवर्षाभिवर्षिभिः ॥ ३५ ॥

स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम् ।

सम्योजयत गान्धर्वं राक्षसेषु महाबलः ॥ ३६ ॥

ततः शरसहस्राणि निर्ययुश्चापमण्डलात् ।

सर्वा दश दिशो बाणैरावार्यन्त समागतैः ॥ ३७ ॥

नाददानं शरान् घोरान्न मुञ्चन्त शिलीमुखान् ।

विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः ॥ ३८ ॥

शरान्धकारमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम् ।

बभूवावस्थितो रामः प्रवमन्निव तान् शरान् ॥ ३९ ॥

युगपत्पतमानैश्च युगपच्च हतैर्भ्रुशम् ।

युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधाभवत् ॥ ४० ॥

निहताः पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः ।

तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः ॥ ४१ ॥

सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साङ्गदैर्बाहुभिस्तथा ।

ऊरुभिर्जानुभिश्छिन्नैर्नानारूपविभूषणैः ॥ ४२ ॥

हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः ।

चामरैर्व्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि ॥ ४३ ॥

रामस्य बाणाभिहतैर्विचित्रैः शूलपट्‍टिशैः ।

खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः ॥ ४४ ॥

चूर्णिताभिः शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः ।

विच्छिन्नैः समरे भूमिर्विकीर्णाऽभूद्भयङ्करा ॥ ४५ ॥

तान् दृष्ट्वा निहतान् सङ्ख्ये राक्षसान् परमातुरान् ।

न तत्र सहितुं शक्ता रामं परपुरञ्जयम् ॥ ४६ ॥

[* बलावशेषं तु निरस्तमाहवे

खराधिकं राक्षसदुर्बलं बलम् ।

जघान रामः स्थिरधर्मपौरुषो

धनुर्बलैरप्रतिवारणैः शरैः ॥ *]

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥ २५ ॥

valmiki ramayan aranyakand adhyay 25